नवी दिल्ली-देशात होणाऱ्या आगामी जनगणनेबाबत केंद्र सरकारने एक अत्यंत महत्त्वाचे पाऊल उचलले आहे. जनगणनेच्या दुसऱ्या टप्प्यासाठी, म्हणजेच ‘लोकसंख्या गणने’साठी (Population Enumeration) सरकारने ४० प्रश्नांची सविस्तर यादी जाहीर केली आहे.स्वातंत्र्योत्तर भारताच्या इतिहासात पहिल्यांदाच जातीनिहाय आकडेवारी गोळा केली जाणार असल्याने ही जनगणना ऐतिहासिक ठरणार आहे.मात्र ओबीसीं प्रवर्गाकरीता अनु.जाती व जनजाती सारखे स्वतंत्र काॅलम नसल्याने ओबीसीमधील जातींची गणना ही कुठल्या प्रवर्गात होणार हा घोळ अद्याप कायम दिसून येत आहे. विशेष म्हणजे, ही संपूर्ण प्रक्रिया भारताच्या इतिहासातील पहिली डिजिटल जनगणना असणार आहे.
कधी आणि कुठे होणार सुरुवात?
बर्फाच्छादित प्रदेश: लडाख, जम्मू-काश्मीर, हिमाचल प्रदेश आणि उत्तराखंडमधील बर्फाच्छादित भागांमध्ये लोकसंख्या गणना १ सप्टेंबर ते ३० सप्टेंबर दरम्यान पार पडेल.
स्वयं-गणना (Self-Enumeration): कर्मचाऱ्यांच्या घरोघरी जाण्यापूर्वी, नागरिकांना १७ ऑगस्ट ते ३१ ऑगस्ट दरम्यान स्वतः ऑनलाईन अर्ज भरण्याचा पर्याय उपलब्ध असेल.
उर्वरित भारत: देशाच्या इतर उर्वरित भागांमध्ये लोकसंख्या गणनेचे काम पुढील वर्षापासून सुरू होईल.
जनगणनेत विचारले जाणारे ४० मुख्य प्रश्न:
सरकारने जाहीर केलेल्या यादीनुसार, या जनगणनेत नागरिकांकडून खालीलप्रमाणे ४० प्रकारची माहिती घेतली जाईल:
आपले नाव काय आहे?
कुटुंबाच्या प्रमुखाशी आपले नाते काय आहे?
आपले लिंग काय आहे? (पुरुष / स्त्री / इतर)
आपली जन्मतारीख आणि पूर्ण वर्षांतील वय किती?
आपली सद्य वैवाहिक स्थिती काय आहे?
विवाहाच्या वेळी आपले वय (पूर्ण वर्षांत) किती होते?
आपल्या पतीचे/पत्नीचे नाव काय आहे?
आपले घोषित राष्ट्रीयत्व कोणते?
आपला धर्म कोणता?
आपण अनुसूचित जाती (SC), अनुसूचित जमाती (ST) किंवा इतर कोणत्याही जातीशी संबंधित आहात का?
आपल्या वडिलांचे नाव व तपशील काय आहे?
आपल्या आईचे नाव व तपशील काय आहे?
आपण कोणत्याही प्रकारच्या दिव्यांगत्वाने (अपंगत्व) प्रभावित आहात का?
आपली मातृभाषा कोणती आणि आपल्याला इतर कोणत्या भाषा येतात?
आपली साक्षरता आणि डिजिटल साक्षरतेची (संगणक/मोबाईलचा वापर) स्थिती काय आहे?
आपण सध्या कोणत्याही शैक्षणिक संस्थेत शिक्षण घेत आहात का?
आपले सर्वोच्च शैक्षणिक अर्हता (शिक्षण) काय आहे आणि आपला विषय/शाखा कोणती होती?
आपण गेल्या एका वर्षादरम्यान कधीही कोणतेही आर्थिक काम (रोजगार) केले आहे का?
आपली आर्थिक श्रेणी कोणत्या प्रकारात येते?
आपला मुख्य व्यवसाय किंवा उद्योग कोणता आहे?
आपल्या कामाचे/व्यवसायाचे स्वरूप (उद्योग, व्यापार किंवा सेवा) काय आहे?
कामाच्या आधारावर आपली श्रेणी कोणती? (उदा. नियोक्ता, कर्मचारी, स्वयंरोजगारी इ.)
जर आपण कोणतीही नोकरी किंवा व्यवसाय करत नसाल, तर दिवसभरात प्रामुख्याने काय करता?
जर आपण काम करत नसाल, तर आपण कामाच्या शोधात आहात का किंवा कामासाठी उपलब्ध आहात का?
आपण आपल्या कामाच्या ठिकाणी कसे जाता आणि त्यासाठी किती अंतर प्रवास करावा लागतो?
आपले जन्मस्थान कोणते आहे?
या ठिकाणी राहण्यापूर्वी आपले शेवटचे निवासस्थान कोणते होते?
निवासस्थान बदलण्याचे (स्थलांतराचे) मुख्य कारण काय होते?
शेवटच्या स्थलांतरानंतर आपण या गावात/शहरात किती काळापासून राहत आहात?
आपला कायमचा रहिवासी पत्ता काय आहे?
सध्या आपली किती मुले हयात आहेत? (केवळ विवाहित, विधवा, घटस्फोटित महिलांसाठी)
आपल्या पोटी एकूणात किती मुलांचा जन्म झाला होता? (केवळ विवाहित, विधवा, घटस्फोटित महिलांसाठी)
गेल्या एका वर्षादरम्यान आपण किती मुलांना जन्म दिला? (केवळ विवाहित महिलांसाठी)
आपण कोविड-१९ ची लस कुठे घेतली होती?
आपली एकूण किती बँक खाती आहेत?
आपला मोबाईल नंबर काय आहे? (उपलब्ध असल्यास)
आपला आधार क्रमांक काय आहे? (उपलब्ध असल्यास)
आपला मतदार ओळखपत्र (Voter ID) क्रमांक काय आहे? (उपलब्ध असल्यास)
आपला पासपोर्ट क्रमांक काय आहे? (भारतीय पासपोर्टधारक असल्यास)
आपल्याकडे ड्रायव्हिंग लायसन्स उपलब्ध आहे का?
