नवजात मुलांसाठी आईचे दुध हेच पौष्टिक पुर्ण अन्न

–स्वाती चव्हाण ,आहार तज्ञ ,बाई गंगाबाई स्त्री रुग्णालय गोंदिया

जागतिक आरोग्य संघटनेने 1990 पासुन दि.1 ते 7 ऑगस्ट हा जागतिक स्तनपान सप्ताह म्हणुन साजरा करण्यास सुरवात केली.आईचे दूध निसर्गाचे पहिले आणि सर्वात परिपूर्ण परिपूर्ण अन्न आहे.जे नवजात बाळाच्या नाजूक शरीरासाठी परिपूर्ण पणे डिझाईन केलेले आहे.ते लहान पोटावर सौम्य असते.पचनास सोपे असते आणि पोटशुळ,बद्धकोष्ठता किंवा अतिसार यासारखे त्रास होण्याची शक्यता खूपच कमी असते.त्यामुळे ते विशेषता संवेदनशील पोट असलेल्या बाळांसाठी फायदेशीर ठरत असल्याची माहीती बाई गंगाबाई स्त्री रुग्णालयातील आहार तज्ञ स्वाती चव्हाण यांनी या स्तनपान सप्ताह निमित्त दिली आहे.

     आईचे दूध हे निसर्गाचे परिपूर्ण अन्न आहे.बाळाच्या बदलत्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी ते विकसित होते.प्रथिने,चरबी आणि कार्बोहायड्रेट सारखे आवश्यक मायक्रो न्यूट्रियंट्स तसेच जीवनसत्वे अ,ड,ई,आणि के सारखे सूक्ष्म पोषक घटक,लोह आणि जस्त सारखे खनिजे प्रदान करते.

     आईचे दूध शक्तिशाली जैविक दृष्ट्या सक्रिय संयुगांनी भरलेले असते जे निरोगी आतड्यांचे सूक्ष्मजीव विकसित करण्यास मदत करते.आयुष्यभर पाचन आणि रोगप्रतिकारक आरोग्याचा पाया घालते.ते सर्दी अंगदुखी,कान दुखी आणि पोटातील कीटकांसारख्या सामान्य संसर्गापासून बाळाचे संरक्षण करणारे महत्त्वाचे रोग प्रतिकारक घटक देखील प्रदान करते. तसेच दमा,एक्झिमा आणि अगदी बालपणातील लठ्ठपणा सारख्या गंभीर आजारांचा धोका कमी करते.प्रत्येक थेंबात आईचे दूध केवळ पोषणच देत नाही तर संरक्षण,आराम आणि लवचिकता प्रदान करते. ज्यामुळे बाळांना जीवनात शक्य तितकी मजबूत सुरुवात मिळते .

दरवर्षी जागतिक आरोग्य संघटनेमार्फत एक थिम देवुन स्तनपानाविषयी जनमाणसात जनजागृती केली जाते.वर्ष 2025 मध्ये “स्तनपानात गुंतवणूक म्हणजे भविष्याची गुंतवणूक”ह्या थिमने स्तनपानामुळे केवळ मुलांसाठीच नाही तर समाजासाठी आशादायक भविष्य मिळते.यामुळे आरोग्यसेवेचा खर्च कमी होतो, संज्ञानात्मक विकास वाढतो, अर्थव्यवस्था मजबूत होते आणि मुलांना निरोगी सुरुवात मिळत असल्याची भावना निर्माण होत असते.

जागतिक स्तनपान सप्ताहाचे महत्त्व

 स्तनपानाविषयी जागरूकता निर्माण केल्याने असे वातावरण निर्माण होते जिथे मातांना आधार आणि माहिती मिळते.स्तनपानाविषयी जागरूकता म्हणजे स्तनपानाच्या पद्धती पासून ते दूध साठवणूक संसाधनाची उपलब्धता आणि सामाजिक स्वीकृती यासारख्या सूचनासह सुसज्ज असणे.

 आई आणि बाळासाठी स्तनपानाचे महत्त्व –

 स्तनपान हे बाळाला खायला घालण्याचा एक मार्ग नाही तर त्याहूनही अधिक आहे.ते एक शक्तिशाली संगोपन करणारे नाते आहे.जे आई आणि बाळ दोघांनाही आयुष्यभर फायदे देते. बाळांना आईचे दूध अतुलनिय पोषण आणि संरक्षण प्रदान करते.जे केवळ शारीरिक वाढच नाही तर मेंदूच्या लवकर विकास आणि भावनिक बंधनाला देखील समर्थन देते.जे मजबूत प्रतिकार शक्ती आणि सदनात्मक आरोग्याचा पाया घालते .ज्यामुळे बाळांना अधिक सहजपणे महत्त्वाचे टप्पे गाठण्यास मदत होते.

स्तनपान देणाऱ्या मातांसाठी आहार आणि हायड्रेशन –

स्तनदा माता जे खाता आणि पिता ते त्यांच्या उर्जेवर ,मन:स्थितीवर आणि दुधाच्या पुरवठावर थेट परिणाम करते.पोषक तत्त्वांनी समृद्ध आहार त्यांच्या शरीराच्या उपचारांना मदत करतो आणि दूध वाहते ठेवते.

मातांनी हायड्रेटेड राहीले पाहीजे -दिवसातून किमान दोन-तीन लिटर द्रव पदार्थ पिण्याचे लक्ष ठेवले पाहीजे.पाणी,हर्बल टी,दूध आणि सूप हे उत्तम पर्याय आहे.

पौष्टिकतेने समृद्ध अन्न घेणे आवश्यक-भरपूर धान्य, पातळ प्रथिने (जसे की अंडी, मासे,मसूर) निरोगी चरबी (कासु बिया,रंगीत फळे व भाज्या यांचा समावेश करा )

लोह कॅल्शियम चा वापर- प्रसूती नंतर हे विशेषतः महत्त्वाचे आहेत.हिरव्या पालेभाज्या, दुग्धजन्य पदार्थ, टोफू शेंगा आणि मजबूत तृणधान्य हे त्यांचे स्त्रोत आहेत.

ओमेगा-3 फॅटी अ‍ॅसिडस- फॅटी मासे,जवस,अक्रोड यामध्ये आढळणारे जीवनसत्व हे बाळाच्या मेंदूच्या विकासाला चालना देतात.

दिवसभर थोडे थोडे,वारंवार जेवण आणि नाश्ता केल्याने मातेची ऊर्जा टिकून राहण्यास मदत होते.जर मातेला दुधाच्या उत्पानाबद्दल काळजी वाटत असेल तर काही मातांना असे आढळून येते की ओट्स,मेथी आणि एका जातीची बडीशोप सारखे पदार्थ मदत करू शकतात.