*(जयंती विशेष लेख)
जयपाल एस. मुंडा यांचा जन्म ३ जानेवारी १९०३ रोजी तत्कालीन बिहार प्रांतातील (सध्याच्या झारखंडमध्ये) रांची जिल्ह्यातील खुंटी उपविभागातील एका मुंडा आदिवासी कुटुंबात झाला. जयपाल सिंह मुंडा हे एक महान आदिवासी नेते, संविधान सभेचे सदस्य, उत्कृष्ट हॉकी खेळाडू (१९२८ ऑलिंपिक सुवर्णपदक विजेता), पत्रकार, लेखक, शिक्षणतज्ञ आणि झारखंड चळवळीचे जनक म्हणून ओळखले जातात, ज्यांनी आदिवासी हक्कांसाठी प्रभावी लढा दिला आणि भारतीय राजकारणात व समाजात अमूल्य योगदान दिले.
जयपाल मुंडा यांचे उच्च शिक्षण इंग्लंडमधील ऑक्सफर्ड येथील सेंट जॉन कॉलेजमधून झाले. १९२६ मध्ये, त्यांनी सेंट जॉन कॉलेजमधून तत्त्वज्ञान, राजकारण आणि अर्थशास्त्र या विषयांत पदवी संपादन केली. ऑक्सफर्डमध्ये, जयपाल मुंडा अनेक क्षेत्रांत यशस्वी झाले, त्यांनी हॉकी खेळाडू, क्रीडा लेखक आणि निबंध व वादविवाद या दोन्ही संस्थांचे सदस्य म्हणून उत्कृष्ट कामगिरी केली. हॉकीमध्ये स्वच्छ टॅकलिंग, समजूतदार खेळ आणि शक्तिशाली फटकेबाजीसाठी ओळखले जाणारे, ते ऑक्सफर्ड आणि भारतासाठी एक अव्वल बचावपटू होते.त्यांनी ॲमस्टरडॅम ऑलिम्पिकमध्ये भारतीय हॉकी संघाचे कर्णधारपद भूषवले आणि १९२८ मध्ये देशासाठी पहिला ऑलिम्पिक सुवर्णपदक जिंकवून दिला. त्यांनी १९२९ मध्ये मोहन बागान हॉकी क्लबची स्थापना केली आणि बंगाल हॉकी असोसिएशनचे सचिव म्हणून काम केले.
इंग्लंडला परतल्यावर, जयपाल मुंडा यांना आयसीएस प्रशिक्षणात सामील होण्याची परवानगी मिळाली, परंतु त्यांनी नोकरी सोडण्याचा निर्णय घेतला आणि बर्मा-शेल या बहुराष्ट्रीय तेल कंपनीत सामील झाले, जिथे त्यांनी १९२८ ते १९३२ दरम्यान वरिष्ठ कार्यकारी म्हणून काम केले. यामुळे ते रॉयल डच शेल ग्रुपमध्ये ‘कव्हनंटेड मर्कंटाइल असिस्टंट’ हे पद भूषवणारे पहिले भारतीय ठरले. या कामामुळे जयपाल मुंडा कलकत्त्याला आले, जिथे त्यांनी काही वर्षे घालवली आणि त्यानंतर त्यांनी अध्यापन क्षेत्रात करिअर बदलले. सुरुवातीला, त्यांनी पश्चिम आफ्रिकेतील ब्रिटनच्या गोल्ड कोस्ट वसाहतीमधील अचिमोतो कॉलेजमध्ये अध्यापन केले (१९३२-३६). त्यानंतर, एक वर्ष त्यांनी रायपूरच्या राजकुमार कॉलेजमध्ये उप-प्राचार्य म्हणून काम केले. परंतु, एक आदिवासी व्यक्ती म्हणून त्यांना येथे ज्या भेदभावाला सामोरे जावे लागले, त्यामुळे त्यांना इतरत्र संधी शोधण्यास भाग पडले. १९३७ ते १९३९ पर्यंत, ते बिकानेर संस्थानाच्या प्रशासनाचा भाग होते, जिथे त्यांनी महसूल आयुक्त, वसाहत मंत्री आणि अखेरीस परराष्ट्र सचिव म्हणून काम केले.
जयपाल एस. मुंडा यांच्या राजकीय जीवनावर आदिवासी समुदायांवर, विशेषतः बिहारच्या छोटानागपूर प्रदेशात, त्यांनी अनुभवलेल्या भेदभाव आणि शोषणाचा मोठा प्रभाव होता. १९३८ मध्ये, बिहारच्या तत्कालीन प्रांतातून संथाल परगणा आणि छोटानागपूर प्रदेशासाठी एक स्वतंत्र प्रांत निर्माण करण्याच्या उद्देशाने आदिवासी महासभेची स्थापना करण्यात आली. १९३९ मध्ये जयपाल एस. मुंडा यांची महासभेचे अध्यक्ष म्हणून निवड झाली.
१९४६ मध्ये, जयपाल एस. मुंडा यांची बिहारमधून संविधान सभेत निवड झाली. संविधान सभेत निवडून आलेल्या काही मोजक्या अपक्ष उमेदवारांपैकी ते एक होते. संविधान सभेचे सदस्य म्हणून, त्यांनी आदिवासींच्या हक्कांसाठी जोरदार प्रयत्न केले. जयपाल सिंह मुंडा यांनी आदिवासी लोकांसाठी दिलेल्या योगदानात संविधान सभेत त्यांच्या हक्कांचे समर्थन करणे, झारखंडच्या निर्मितीसाठी वकिली करणे, आदिवासी महासभेचीस्थापना करणे आणि पाचव्या आणि सहाव्या अनुसूचीसारख्या विशेष घटनात्मक तरतुदींद्वारे आदिवासींच्या जमिनी आणि संस्कृतींचे संरक्षण करणे यांचा समावेश आहे. जमशेदपूरसारख्या औद्योगिक क्षेत्रांमध्ये काम करणाऱ्या आदिवासी लोकांच्या हिताचे रक्षण करण्यासाठी त्यांनी आदिवासी कामगार संघाची स्थापना केली.
मरंग गोमके (महान नेते) म्हणून ओळखले जाणारे, ते आदिवासींच्या हक्कांसाठी एक शक्तिशाली आवाज होते, त्यांनी आदिवासींच्या राजकीय जाणीवेचे संघटित लोकशाही सहभागात रूपांतर केले आणि शेवटी भविष्यातील झारखंड राज्यासाठी पाया रचला. सक्रिय हॉकीमधून निवृत्त झाल्यानंतर, त्यांनी बंगाल हॉकी असोसिएशनचे सचिव आणि भारतीय क्रीडा परिषदेचे सदस्य म्हणून काम केले. जयपाल एस. मुंडा यांचे २० मार्च १९७० रोजी दिल्लीत निधन झाले.
– *डाॅ. रुपेशकुमार राऊत*
