खेमेंद्र कटरे/गोंदिया-गोरेगाव तालुक्यातील मूरदोली हे नाव आज पूर्व विदर्भातील वन्यजीव संवर्धनाच्या यशस्वी उदाहरणांपैकी एक म्हणून ओळखले जाते. एकेकाळी संघर्षग्रस्त, नाजूक आणि मानवी-वन्यजीव संघर्षाने त्रस्त असलेला हा परिसर आज वारंवार वाघदर्शन, यशस्वी प्रजनन आणि उदयोन्मुख सफारी क्षेत्र म्हणून प्रसिद्ध होत आहे. नवेगाव–नागझिरा व्याघ्र प्रकल्प (NNTR) कॉरिडॉरमधील मूरदोली परिसर दहा वर्षांपूर्वी अधिवास नाश, पाण्याची कमतरता, वनाग्नी, शिकारीचा धोका आणि वाढत्या मानव-वन्यजीव संघर्षामुळे मोठ्या संकटात होता.
मात्र, हा बदल एका रात्रीत घडलेला नाही. या यशामागे जवळपास दशकभर चाललेले सातत्यपूर्ण क्षेत्रीय काम, वैज्ञानिक निरीक्षण आणि संवर्धनासाठी केलेले सामूहिक प्रयत्न आहेत. SEWA संस्थेचे स्वयंसेवक आणि वन विभागातील समर्पित अधिकारी यांनी मूरदोलीच्या पर्यावरणीय महत्त्वाची जाणीव खूप आधीच ओळखली होती आणि त्या दृष्टीने सातत्याने काम सुरू ठेवले.
गेल्या जवळपास दहा वर्षांपासून SEWA संस्थेने या भागात सक्रियपणे कार्य करताना जंगलातील वाघांचे वर्चस्व, त्यांच्यातील संघर्ष, अधिवासातील बदल आणि संवर्धनाशी संबंधित अनेक घडामोडी जवळून अनुभवल्या. या काळात जंगलाने अनेक संकटे, बदलते वाघराज आणि संवर्धनातील महत्त्वपूर्ण टप्पे पाहिले.
SEWA चे स्वयंसेवक सावन बहेकार,शशांक लाडेकर,कन्हैया उडापुरे,दिलेश कुशराम आणि सुशील बहेकार यांनी ट्रॅप कॅमेरा मॉनिटरिंग, जनावरांच्या शिकारीच्या घटनांचे निरीक्षण, गावस्तरीय जनजागृती, शालेय अभियान आणि वन्यजीवांच्या हालचालींचे निरीक्षण यामध्ये सातत्याने योगदान दिले. त्यांच्या क्षेत्रीय उपस्थितीमुळे NNTR परिसरातील वाघांच्या इतिहासातील अत्यंत महत्त्वपूर्ण बदलांची नोंद घेता आली.
सुरुवातीच्या काळात नवेगाव भागातील प्रभावशाली नर वाघ T-7 अधूनमधून मूरदोली परिसरात येत असे, कारण हा भाग त्याच्या क्षेत्राच्या सीमेजवळ होता. मात्र, कालांतराने नागझिरा कोअर क्षेत्रातील शक्तिशाली नर वाघ T-9 ने मूरदोलीवर वर्चस्व प्रस्थापित केले आणि जंगलातील सत्तासंतुलन बदलले.
याच काळात वाघीण T-14 मूरदोली परिसरात दाखल झाली आणि तिने आपल्या पहिल्या बछड्यांना जन्म दिला. हा टप्पा मूरदोलीच्या पर्यावरणीय पुनरुत्थानासाठी अत्यंत महत्त्वाचा ठरला. त्या वेळी वन प्रशासन आणि क्षेत्रीय कर्मचाऱ्यांनी या वाघिणीचे महत्त्व ओळखून तिचे संरक्षण आणि अधिवास व्यवस्थापनावर विशेष भर दिला.त्यावेळचे तत्कालीन गोंदिया उपवनसंरक्षक जितेंद्र रामगावकर आणि उपवनसंरक्षक प्रमोदकुमार पंचभाई यांच्या नेतृत्वाखाली संरक्षण आणि अधिवास व्यवस्थापनाची प्रभावी कामे झाली. वनपरिक्षेत्रअधिकारी विजय कदम, वनपरिक्षेत्रअधिकारी प्रवीण साठवणे, वनरक्षक मनोज सहारे, वनरक्षक संतोष कटरे आणि वनमजूर खुशाल चौधरी यांनी क्षेत्रीय पातळीवर महत्त्वपूर्ण योगदान दिले. तसेच FDCM अंतर्गत कार्यरत वनपरिक्षेत्रअधिकारी मूलचंद नंदेश्वर यांनीही संरक्षण आणि व्यवस्थापनामध्ये उल्लेखनीय भूमिका बजावली.
नंतर हा परिसर NNTR बफर झोनमध्ये समाविष्ट झाला, मात्र त्या संक्रमण काळात प्रादेशिक वन विभाग आणि FDCM यांनी समन्वयाने या जंगलाचे संरक्षण सुरू ठेवले.यानंतर मूरदोलीच्या संवर्धन प्रवासात Community Forest Rights (CFR) समित्यांचाही सहभाग वाढला. स्थानिक ग्रामस्थांनी वन विभाग आणि संवर्धन संस्थांसोबत मिळून जंगल संरक्षणामध्ये सक्रिय भूमिका बजावण्यास सुरुवात केली.
या काळात वन विभाग आणि SEWA यांनी मूरदोलीसमोरील प्रमुख धोके ओळखले. वनाग्नी, उन्हाळ्यातील तीव्र पाणीटंचाई, जंगलातील मानवी हस्तक्षेप, शिकारीचा धोका, NH-53 महामार्गावरील रोडकिल्स आणि गोंदिया–बल्लारशाह रेल्वेमार्गामुळे होणारे वन्यजीवांचे मृत्यू ही गंभीर आव्हाने समोर आली. आजही संवर्धन अभ्यासकांच्या मते मूरदोलीमध्ये शाश्वत जलस्रोत विकासाची मोठी गरज आहे.
या संवर्धन प्रवासात अनेक दुर्दैवी घटनाही घडल्या. वाघीण T-14 चा एक बछडा रस्ते अपघातात मृत्यूमुखी पडला, तर दुसरा रेल्वे धडकेत मरण पावला. या घटनांनंतर SEWA आणि वन विभागाने मिळून रोड आणि रेल्वे अपघात कमी करण्यासाठी उपाययोजना राबवल्या.T-14 च्या बछड्यांच्या विस्थापनाच्या काळात मूरदोलीने अत्यंत कठीण परिस्थिती अनुभवली. या वाघिणीने NNTR परिसराला जवळपास 12 बछड्यांचे योगदान दिले, ज्यामुळे परिसरातील वाघसंख्या वाढण्यास मदत झाली. मात्र, विस्थापनाच्या काळात मानव-वन्यजीव संघर्ष वाढला आणि वेगवेगळ्या घटनांमध्ये तीन मानवी मृत्यू झाल्याने गावांमध्ये भीतीचे वातावरण निर्माण झाले.
अशा तणावपूर्ण परिस्थितीत SEWA, वन विभाग आणि Wildlife Trust of India (WTI) यांनी संयुक्तपणे संघर्ष निवारणासाठी काम केले. गावांमध्ये जनजागृती कार्यक्रम, बैठका, शालेय उपक्रम आणि स्थानिकांशी सातत्यपूर्ण संवाद यामुळे परिस्थिती हळूहळू नियंत्रणात आली आणि सहअस्तित्वाची भावना वाढीस लागली.
आज मूरदोली पूर्णपणे बदलले आहे. एकेकाळी संघर्ष आणि अनिश्चिततेने ग्रासलेले हे जंगल आता NNTR परिसरातील सर्वाधिक चर्चेत असलेले वन्यजीव क्षेत्र बनले आहे. पर्यटक आणि वन्यजीव अभ्यासकांना एका सफारीमध्ये चार ते पाच वाघांचे दर्शन होण्याच्या घटना वारंवार घडत आहेत. त्यामुळे मूरदोली हे एक उदयोन्मुख सफारी गेट आणि यशस्वी संवर्धन व्यवस्थापनाचे प्रतीक बनले आहे.
सध्या “जांभडी नर वाघ” मूरदोलीच्या जंगलावर अधिराज्य गाजवत असून, या सतत बदलणाऱ्या जंगल साम्राज्याची परंपरा पुढे नेत आहे.संवर्धन अभ्यासकांच्या मते, मूरदोलीची कथा ही केवळ वाघांची कथा नाही; ती समर्पण, संयम, वैज्ञानिक निरीक्षण आणि सामूहिक संवर्धन प्रयत्नांची प्रेरणादायी गाथा आहे. एकेकाळी धोक्यात असलेला हा कॉरिडॉर आज समृद्ध वन्यजीव अधिवास बनला असून, दीर्घकालीन संरक्षण आणि लोकसहभागामुळे जंगलाचे भविष्य कसे बदलू शकते याचे जिवंत उदाहरण ठरला आहे.
